صفحه اصلی / پژوهش و تحقیقات / مقالات / روش های تغییر واصلاح رفتار

روش های تغییر واصلاح رفتار

روش های تغییر واصلاح رفتار در این مبحث روشها و اصولی مورد بحث قرار می گیرند که معلمان را در هدایت رفتارهای تحصیلی و اجتماعی دانش آموزان در محیط آموزشگاه یاری می دهند.

به این مجموعه اصول و روشهای تغییر رفتار[۱] یا تغییر و اصلاح رفتار می گویند. معلمان و سایر کسانی که با تربیت کودکان و نوجوانان سروکار دارند از روشهای تغییر رفتار استفاده می کنند تا رفتارهای مختلف آنان را زیر نظارت و هدایت خود درآورند و به انجام رفتارهای مطلوب و جلوگیری از بروز رفتارهای نامطلوب مورد تشویق قرار دهند.  بنا به تعریف، تغییر رفتار به کاربرد مجموعه ای از اصول و فنون یادگیری گفته می شود  که هدف آن اصلاح رفتار افراد می باشد. تغییر رفتار با رفتار درمانی[۲] معادل بکار می رود. زیرا هردو روش با رفتار سروکار داشته وخواستگاه های مشترکی دارند. به همین سبب، بسیاری از متخصصان تغییر رفتار و رفتار درمانی این دو اصطلاح را بجای هم بکار می برند. با این حال، تعداد دیگری از این متخصصان بین این دو مفهوم تفاوتهایی قائل شده اند. بهرحال متخصصانی که در موقعیتهای آموزشی، خانوادگی و سایر موقعیتهای غیر بالینی به تغییر و اصلاح رفتار افراد می پردازند از اصطلاح تغییر رفتار استفاده می کنند، اما روان شناسان بالینی و روانپزشکان که در موقعیتهای بالینی مانند کلینیکهای روانی به تغییر و اصلاح رفتار مراجعان خود اقدام می کنند اصطلاح رفتار درمانی را ترجیح می دهند (سیف، ۱۳۸۸). با وجود این، هدف رفتار درمانی غالبا” درمان اختلالات رفتاری بیماران روانی است، درحالیکه هدف تغییر رفتار بطور عمده آموزش مهارتهای تحصیلی و اجتماعی به کودکان و نوجوانان عادی و عقب مانده، اصلاح مشکلات رفتارهای تحصیلی و اجتماعی آنان، و نیز کمک به رفع مشکلات رفتاری نوجوانان بزهکار و ناسازگار است. فرض بنیادی روشهای تغییر رفتار و رفتار درمانی این است که رفتارهای بهنجار[۳] و نابهنجار[۴]هردو از اصول روان شناختی مشابهی پیروی می کنند. یعنی همان اصولی از یادگیری که ایجاد و ادامه رفتارهای بهنجار را توضیح می دهند، توجیه کننده رفتارهای نابهنجار نیز هستند. یعنی رفتارهای خوب و بد هردو آموخته می شوند. لذا برای اصلاح رفتار نابهنجار باید شرایط مناسب یادگیری را ترتیب داد و از این راه به تغییر رفتارهای نابهنجار و جانشین ساختن آنها با رفتارهای بهنجار اقدام کرد. و جانشین ساختن آنها با رفتارهای بهنجار اقدام کرد. روشهای تغییر رفتار را می توان در چهار دسته مهم زیر دسته بندی کرد ۱٫ روشهای افزایش نیرومندی رفتارهای مطلوب موجود ۲٫ روشهای ایجاد رفتارهای مطلوب تازه ۳٫ روشهای نگهداری رفتارهای مطلوب ۴٫ روشهای کاهش و حذف رفتارهای نامطلوب (سیف، ۱۳۸۵) در تغییر رفتار تمام اصطلاحات مبهم و کلی روان شناختی، مانند هوش، نگرش، ناتوانی یادگیری و غیره برحسب رفتارهای آشکار فرد تعریف می شوند. برای مثال انگیزش به چگونگی رفتارهای افراد اشاره دارد. دانش آموزانی که انگیزش تحصیلی سطح بالایی دارند وقت زیادی صرف مطالعه و انجام تکالیف درسی خود می کنند، کارهای محوله را با آمادگی و اشتیاق انجام می دهند، درفعالیتهای یادگیری شرکت می کنند و غیره. در هر حال، همه صفات کلی و روان شناختی، وقتی که بدقت تعریف شوند، بصورت ویژگیهای قابل مشاهده و قابل اندازه گیری رفتار درمی آیند؛ و همین ویژگیهای مشاهده پذیر و اندازه پذیر هستند که در تغییر رفتار و رفتار درمانی بکار می روند.       برنامه تغییر رفتار      تغییر رفتار فعالیتهای نظامدار و هدفمندی هستند و مانند هر فعالیت دیگر نیاز به یک برنامه کار دارند (سیف، ۱۳۸۸). معلم یا متخصص تغییر رفتار، پیش از آنکه عملا”دست بکار شود، لازم است برنامه کار خود را مشخص کند. برنامه تغییر رفتار دارای مراحل مختلفی است که در اینجا خلاصه ای از آن بیان می شود (سیف، ۱۳۸۵). ۱٫ تعیین رفتار آماج و مشخص کردن خط پایه نخستین مرحله از برنامه کار تغییر دهنده رفتار تعیین رفتار آماج[۵] است. رفتار آماج رفتاری است که مورد مشاهده قرار می گیرد و اندازه گیری می شود؛ این رفتاری است که باید تغییر یابد و اصلاح شود ( ساندل[۶] و ساندل، ۱۹۹۳؛ نقل از سیف، ۱۳۸۸). رفتار آماج همان رفتار مشکل آفرین یا ناسازگارانه است که غالبا”بصورتی مبهم و کلی مانند فزونکاری، تنبلی، پرخاشگری و غیره به تغییر دهنده رفتار ارجاع داده می شود یا معلم در پی تغییر آن می باشد (سیف، ۱۳۸۸). برای مثال اگر معلم در پی تغییر رفتار ساکت ننشستن و گوش ندادن دانش آموزی در کلاس می باشد (رفتار آماج)، باید بداند که دانش آموز فعلا” چند درصد اوقات کلاس را صرف این کار می کند. برای این منظور معلم باید دانش آموز مورد نظر را ظرف مدتی معین، مثلا” یک هفته، بدقت مورد مشاهده قرار دهد و نتایج مشاهدات خود را ثبت نماید (سیف، ۱۳۸۵).  ۲٫ بیان هدف برنامه  پس از تحلیل کردن مشکل مطرح شده و مشخص کردن رفتار آماج نوبت به بیان هدف برنامه می رسد. در بیان هدف برنامه، تغییر دهنده رفتار یا معلم باید تصمیم بگیرد که می خواهد برای دانش آموز چه کاری انجام دهد؛ یعنی تغییراتی را که قرار است در رفتار آماج ایجاد گردد، مشخص نماید (سیف، ۱۳۸۸). نوع تغییری که در رفتار آماج ایجاد خواهد شد هدف برنامه تغییر رفتار نام دارد. هدفهای برنامه تغییر رفتار عبارتند از: افزایش، کاهش، نگهداری و گسترش رفتار آماج. لازم است تغییر دهنده رفتار یا معلم تغییراتی را که قرار است در رفتار آماج ایجاد شود را بطور دقیق توصیف کند (سیف، ۱۳۸۵). یعنی بصورت اعمال و رفتارهای قابل مشاهده و قابل اندازه گیری تعریف شود (سیف، ۱۳۸۸). به بیان دیگر باید رفتار نهایی[۷] (مشکل تغییر یافته رفتار، پس از اعمال روش تغییر رفتار) مورد انتظار را در آغاز کار مشخص کند. معلم در تنظیم برنامه تغییر رفتار می تواند هدفهای گوناگون تحصیلی و غیر تحصیلی را انتخاب نماید. مثلا” افزایش دادن تعداد مسائلی که دانش آموز باید حل کند، یا تعداد صفحاتی از کتاب که باید بخواند، یا افزایش میزان مشارکت دانش آموز در فعالیتهای کلاسی؛ کاهش دادن بی انضباطی دانش آموز و مزاحمت هایی که برای سایر دانش آموزان فراهم می آورد (سیف، ۱۳۸۵).      ۳٫ آماده کردن هدفهای رفتاری نخستین گام در تهیه هدف رفتاری تعیین و توصیف ویژگیهای رفتاری است که قرار است پس از تغییر و اصلاح بوجود آید. متخصصان رفتاری (ازجمله آلبرتو[۸]، تروت من[۹]، ۱۹۹۱؛ نقل از سیف، ۱۳۸۸) ویژگیهای رفتاری را ابعاد رفتار نامیده و آنها را به شرح زیر تعریف کرده اند: الف) شکل ظاهری رفتار[۱۰]؛ یعنی اینکه رفتار در چه شکل و صورتی رخ می دهد. مثال: احمد همه ی «س» ها را وارونه می نویسد. ب) شدت یا نیروی رفتار[۱۱]؛ یعنی اینکه رفتار با چه شدت یا نیرویی رخ می دهد. مثال: سعید هنگام نوشتن تکالیف، مدادش را آنقدر برروی کاغذ فشار می دهد که آنرا سوراخ می کند. ج) نرخ[۱۲] یا فراوانی[۱۳] رفتار؛ یعنی تعداد دفعات وقوع رفتار. اگر صرفا” تعداد دفعات وقوع رفتار تعیین شود به آن فراوانی رفتار گویند. اما اگر تعداد دفعات وقوع رفتار در یک واحد زمانی معین حساب شود، معمولا” به آن نرخ رفتار می گویند.   مثال: حسین ۸ مسئله ریاضی را حل کرد. د) طول مدت[۱۴] رفتار؛ یعنی زمانی که انجام دادن یک کار یا دادن یک پاسخ بطول می انجامد. مثال: فاطمه یک ساعت روی انشایش کار کرد. ه) دوره نهفتگی[۱۵] رفتار؛ یعنی مدتی که بطول می انجامد تا شخص انجام کار یا رفتاری را که از او خواسته شده است، شروع کند. مثال: پس از آنکه در کلاس از علی خواسته شد تا دیگر حرف نزند ۳ دقیقه طول کشید تا او این خواسته معلم را عملی کند. ی) مکان یا موقعیت انجام رفتار؛ یعنی جایی که رفتار در آن رخ می دهد (سیف، ۱۳۸۸).   مثال: امید در کلاس گریه می کند. در تعریف هدفهای رفتاری مختلف، هر یک یا چند بعد رفتاری بالا را که لازم باشد باید لحاظ کرد. یعنی اینکه بعضی رفتارها با بُعد شکل ظاهری بهتر معرفی می شوند، بعضی دیگر با بُعد شدت، نرخ، طول مدت، نهفتگی یا مکان. معمولا”، بسیاری از رفتارها را باید با استفاده از دو یا چند تا از ابعاد بالا تعریف کرد (سیف، ۱۳۸۸). علاوه بر ویژگیهای بالا، هدفهای رفتاری دارای ویژگیهای دیگری هستند. رابرت میگر[۱۶] (۱۹۶۲؛ نقل از سیف، ۱۳۸۸) سه ویژگی یا سه قسمت زیر را برای هدفهای رفتاری پیشنهاد کرده است که باید در تعیین و مشخص کردن هدفهای برنامه تغییر رفتار، آنها را مد نظر قرار داد. – رفتار یا عملکرد مورد نظر را با تمام ابعاد ضروری آن بیان کنید. – موقعیت یا شرایطی که رفتار قرار است درآن رخ دهد را توضیح دهید. – ملاک یا معیار عملکرد مورد قبول را تعیین نمایید (سیف، ۱۳۸۸).   ۴٫ انتخاب روش تغییر رفتار تغییر رفتار جنبه های گوناگونی دارد که با توجه به آنها تعدادی روش یا فن تغییر رفتار وجود دارد. معلم می تواند از میان این روشها باتوجه به هدف برنامه خود و متناسب با آن، روش یا روشهایی را جهت تغییر رفتار دانش آموزان انتخاب کرده و مورد استفاده قرار دهد (سیف، ۱۳۸۵). در زیر به جوانب مختلف تغییر رفتار و ارائه مثالی برای هریک می پردازیم. الف) افزایش یا نیرومندی رفتار ضعیف: دانش آموزی که می تواند تکالیف درسی اش را انجام دهد، اما تنبلی می کند. در این حالت جهت تغییر رفتار باید از روش افزایش رفتار ضعیف استفاده کرد. ب) گسترش یا تعمیم یک رفتار به موقعتهای تازه: کودکی که در هنگام تماشای برنامه تلویزیونی دلخواهش یا انجام بازی مورد علاقه اش آرام سرجای خود می نشیند، ولی در سایر اوقات مثل کلاس درس دائما” از سرجایش بلند می شود و از این سو به آن سو می رود. در این حالت جهت تغییر رفتار باید از روش گسترش یا تعمیم رفتار به موقعیتهای تازه استفاده کرد. ج) محدود کردن یک رفتار به وقت معین: کودک رفتار شوخی و سربه سر گذاشتن را که با بچه های همسال خودش انجام می دهد و هیچ اشکالی ندارد، ممکن است با افراد بزرگسال هم بکار ببرد. در چنین موقعیتی باید از روشهای دسته سوم یعنی روشهای محدود کردن رفتار به موقعیتهای معین، استفاده کرد. د) ایجاد کردن یا شکل دادن رفتارهای تازه: کودک نمی تواند بند کفشهایش را ببندد  یا اینکه یاد نگرفته است مقررات مدرسه را رعایت کند. در چنین مواردی از روشهای ایجاد کردن یا شکل دادن رفتارهای تازه استفاده می شود. ه. نگهداری و ادامه رفتارهایی که در طول زمان ممکن است به ضعف بگرایند: وقتی که کودکی نحوه رعایت مقررات مدرسه را آموخت، باید با استفاده از روش نگهداری و ادامه رفتار در طول زمان، آن رفتار را حفظ کنیم. ی) کاهش دادن یا حذف کردن رفتارهای نامطلوب: دانش آموزی که نسبت به اطرافیان پرخاشگری نشان می دهد. برای حل این گونه مشکلات، باید از روشهای کاهش دادن یا حذف کردن رفتارهای نامطلوب استفاده شود (سیف، ۱۳۸۸).   ۵٫ انتخاب وابستگیهای رفتار       پس از تعیین روش تغییر رفتار، مرحله بعدی انتخاب وابستگی[۱۷] رفتار است. وابستگی به رابطه بین رفتار و پیامدهای محیطی آن اشاره می کند. وابستگیها هم بطور طبیعی اتفاق می افتند و هم می توان آنها را بطور عمدی ترتیب داد. وقتی که شخص زیر باران می رود، خیس می شود. خیس شدن وابستگی طبیعی زیر باران رفتن است. وقتی دانش آموزی به سؤال معلم جواب درست می دهد معلم او را تشویق می کند. تشویق وابستگی عمدی ترتیب داده از سوی معلم است (سیف، ۱۳۸۵). وابستگی به رابطه بین سه عنصر گفته می شود: ۱) شرایطی که رفتار در آن رخ می دهد یا پیش آیندهای رفتار، ۲) رفتار، ۳) نتایج یا پس آیندهای رفتار. هر وابستگی می تواند نقش خاصی در رابطه با رفتار فرد ایفا کند. بنابراین، برای هریک از مقاصد تغییر رفتار پیش گفته، باید وابستگی مخصوص به آن را برگزید. مثلا” یک وابستگی می تواند رفتاری را نیرومند سازد، وابستگی دیگری آنرا ضعیف نماید، و غیره (سیف، ۱۳۸۸). در اجرای برنامه تغییر رفتار، وابستگیها را باید بدقت تنظیم کرد و آنها را به اطلاع دانش آموز رساند. نکاتی را که در بیان وابستگیها باید بدقت مشخص کرد عبارتند از: تعیین رفتار نهایی، شرایط و ملاکهای انجام این رفتار، و پیامدهایی که بدنبال آن خواهند آمد. برای مثال، وابستگی نمره دادن به حل مسائل ریاضی از سوی دانش آموزان را می توان به این شرح بیان کرد: اگر دانش آموز مسائل درس ریاضی خود را در کلاس به موقع حل کند و حداقل ۹۰ درصد آنها را درست حل کند، به او نمره ی ۲۰ داده خواهد شد؛ اگر ۹۰-۸۰ درصد آنها را درست حل کند، نمره ی ۱۷ دریافت خواهد کرد، و اگر ۸۰-۷۰ درصد مسائل را درست حل کند، نمره او ۱۵ خواهد بود (سیف، ۱۳۸۵).   ۶٫ اجرای روش تغییر رفتار پس از انجام اقدامات ذکر شده نوبت به اجرای روش تغییر رفتار می رسد. در این مرحله تغییر دهنده رفتار ابتدا باید وضعیت رفتار آماج را بطور طبیعی مشخص کند و خط پایه رفتار را نیز ثبت کند. یعنی باید برای مدتی رفتار مشکل آفرین را بدقت تحت نظر بگیرد تا ویژگیهای موجود آن بخوبی معلوم شوند، تا اینکه در مرحله اجرای روش بتواند با مقایسه تغییرات ایجاد شده در رفتار با شرایط خط پایه، جریان پیشرفت کار خود را لحظه به لحظه مورد ارزیابی قرار دهد (سیف، ۱۳۸۸). در مرحله اجرای روش معلم یا تغییر دهنده رفتار آماده است تا به تغییر و اصلاح رفتار مورد نظر خود در کودک یا دانش آموز اقدام کند. برای این منظور، باید از میان روشهای متنوع، روش یا روشهایی را که با هدف برنامه او مناسب اند، انتخاب نماید.

Print Friendly

درباره روابط عمومی

نوشتن دیدگاه

آدرس پست الکترونیک شما منتشر نخواهد شد.لطفا فیلد های که دارای ستاره هستند را پر کنید *

*